Türkiye’de diplomalı yoksulluk sorununun temel nedenleri nelerdir?

Türkiye’de “diplomalı yoksulluk” sorununun temel nedenleri, eğitimdeki niceliksel genişleme ile işgücü piyasasının yapısal dinamikleri arasındaki uyumsuzluklardan kaynaklanmaktadır. Raporlara göre bu sorunu derinleştiren temel etkenler şunlardır:

1. Arz-Talep Dengesizliği ve Diploma Enflasyonu Yükseköğretimde yaşanan kitleselleşme ve kontenjan artışları sonucunda ortaya çıkan nitelikli işgücü arzı, ekonominin yarattığı nitelikli iş talebinin çok üzerinde seyretmektedir. Piyasada ihtiyaç duyulandan daha fazla mezun olması “diploma enflasyonuna” yol açmakta, bu durum mezunların işverenler karşısındaki pazarlık gücünü zayıflatarak ücretler üzerinde aşağı yönlü bir baskı yaratmaktadır.

2. Aşırı Eğitimlilik (Overeducation) ve Dikey Uyumsuzluk İşgücü piyasasındaki nitelikli iş kısıtlılığı nedeniyle, birçok üniversite mezunu kendi eğitim seviyelerinin altında nitelik gerektiren işlerde çalışmak zorunda kalmaktadır. Bireylerin potansiyel yetkinliklerinin altında işlerde istihdam edilmesi, hak ettikleri veya bekledikleri gelirin altında kazanmalarına neden olmakta ve bu kesimi yoksulluk sınırına yaklaştırmaktadır.

3. Beceri Uyumsuzluğu ve Esneklikten Yoksun Statik Eğitim Modelleri Eğitim kurumlarının sağladığı beceriler ile iş dünyasının talep ettiği yeni nesil yetkinlikler tam olarak örtüşmemektedir. Mevcut dört yıllık standart lisans programlarının hızla değişen piyasa koşullarına esnek bir şekilde uyum sağlayamaması, öğrencileri dar bir alana hapsederek kariyer esnekliklerini kısıtlamakta ve yoksulluk riskini beslemektedir.

4. Yatay Uyumsuzluk (Alan Dışı Çalışma) Özellikle kontenjanları piyasa taleplerine göre ayarlanmayan sosyal bilimler, gazetecilik, sanat ve beşeri bilimler gibi alanlarda çok ciddi bir alan dışı çalışma sorunu yaşanmaktadır. Örneğin sosyal bilimler alanından mezun olan gençlerin yaklaşık %80’i kendi alanlarında iş bulamayıp perakende, büro yönetimi veya hizmetler gibi lise veya ön lisans düzeyinde nitelik gerektiren işlere yönelmek zorunda kalmaktadır. Bu alan dışı istihdam, diplomanın getirmesi beklenen refah artışını engellemektedir.

2006 yılında %1,3 gibi çok düşük bir seviyede olan yükseköğretim mezunu yoksulluk oranının 2025 itibarıyla üç kattan fazla artarak %4,6’ya yükselmesi, diplomanın eskisi gibi ekonomik kırılganlıklara karşı koruyucu bir kalkan işlevi göremediğini kanıtlamaktadır.