Türkiye’de ‘diplomalı yoksulluk’ kavramı neyi ifade ediyor?

Türkiye’de “diplomalı yoksulluk” kavramı, eğitimin yoksulluğa karşı sağladığı koruma kalkanının zayıflaması sonucunda, özellikle lise ve yükseköğretim mezunu bireylerin yoksulluk riskinin ve oranlarının giderek artmasını ifade etmektedir.

Kaynaklarda yer alan verilere göre diplomalı yoksulluk olgusunun temel nedenleri ve özellikleri şunlardır:

• Diploma Enflasyonu ve Ücret Baskısı: Yükseköğretimdeki kitleleşme ve kontenjan artışı (işgücü arzı), ekonominin yarattığı nitelikli iş sayısının (talebin) üzerinde seyretmektedir. Bu dengesizlik “diploma enflasyonuna” yol açarak mezunların iş gücü piyasasındaki pazarlık gücünü zayıflatmakta ve ücretler üzerinde aşağı yönlü bir baskı yaratmaktadır.
• Aşırı Eğitimlilik Olgusu: İhtiyaçtan fazla verilen mezunların bir kısmı, aldıkları eğitim seviyesinin altında nitelik gerektiren işlerde çalışmak zorunda kalmaktadır. Eğitim seviyesine uygun olmayan bu işlerde istihdam edilen bireyler, potansiyel gelirlerinin altında kazanç sağladıkları için yoksulluk sınırına yaklaşmaktadır.
• Yoksulluk Oranlarında Çarpıcı Artış: Veriler, diplomalı kesimin yoksulluk oranlarındaki yapısal değişimi net bir şekilde göstermektedir. 2006 yılında %1,3 gibi oldukça düşük bir seviyede olan yükseköğretim mezunu yoksulluk oranı, yaklaşık 20 yıllık süreçte üç kattan fazla artış göstererek 2025 projeksiyonlarında %4,6 seviyesine ulaşmıştır (2020 yılında %5,1 ile zirve yapmıştır).
• Lise Mezunlarında Koruma Kalkanının Aşınması: Bu durum sadece üniversite mezunlarıyla sınırlı kalmamış, lise ve dengi okul mezunlarının yoksulluk oranı da 2006’daki %9,7 seviyesinden 2025’te %13,0 seviyesine yükselmiştir. Bu veriler, ortaöğretim düzeyindeki eğitimin ve mesleki beceri eksikliğinin işgücü piyasasında tek başına yeterli bir koruma sağlamadığını göstermektedir.

Sonuç olarak diplomalı yoksulluk, eğitimin yoksulluktan koruma işlevi devam etse de bu gücün ciddi oranda azaldığını; gelir güvenliği açısından sadece bir diplomaya sahip olmanın ötesinde, piyasada geçerli yetkinliklere sahip olmanın artık çok daha belirleyici hale geldiğini ortaya koyan yapısal bir dönüşümdür.