Eğitim ve istihdam arasındaki güncel ilişkiyi nasıl değerlendirirsiniz?

Güncel verilere ve raporlara göre Türkiye’de eğitim ve istihdam arasındaki ilişki, geleneksel “eğitim arttıkça doğrudan istihdam ve refah artar” varsayımından uzaklaşarak köklü bir paradigma değişimi geçirmektedir. Sadece diploma sahibi olmak, işgücü piyasasında başarı ve eşitlik sağlamak için artık yeterli bir ölçüt olarak görülmemektedir.

Eğitim ve istihdam arasındaki güncel ilişkiyi şu temel başlıklar altında değerlendirmek mümkündür:

1. İşgücüne Katılımda Artış Ancak “İşsizlik Paradoksu” Eğitim seviyesi yükseldikçe bireylerin işgücüne katılım oranları genel olarak artmaktadır. Türkiye’de okuryazar olmayanların işgücüne katılım oranı %17,6 iken, bu oran yükseköğretim mezunlarında %76,9’a ulaşmaktadır. Ancak dikkat çekici bir “işsizlik paradoksu” söz konusudur: Türkiye’de yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranı (%9,1), lise altı eğitimlilerden (%7,3) daha yüksek seyretmektedir.

2. Diploma Enflasyonu ve Diplomalı Yoksulluğun Yükselişi Üniversite kontenjanlarındaki niceliksel artışın, ekonominin yarattığı nitelikli iş talebinin üzerinde seyretmesi “diploma enflasyonuna” yol açmıştır. Mezunların pazarlık gücünün zayıflaması ve ücretlerdeki düşüş, “diplomalı yoksulluk” olgusunu belirginleştirmiştir. Öyle ki, 2006 yılında %1,3 gibi düşük bir seviyede olan yükseköğretim mezunu yoksulluk oranı, 2025’te üç kattan fazla artarak %4,6’ya yükselmiştir.

3. Beceri Uyumsuzluğu ve Aşırı Eğitimlilik (Overeducation) İşgücü piyasasının talepleri ile mezunların yetkinlikleri arasındaki uyumsuzluk yapısal bir sorundur. Yükseköğretim mezunlarının %22,8’i, çalıştıkları işin gereksinimlerinin kendi eğitim seviyelerinden daha düşük olduğunu, yani eğitim seviyelerinin altında nitelik gerektiren işlerde çalıştıklarını ifade etmektedir.

4. Mesleki ve Teknik Eğitimin İstihdamdaki Avantajı Lise düzeyinde bakıldığında, beceri odaklı mesleki eğitimin piyasada daha güçlü bir karşılığı olduğu görülmektedir. Mesleki ve teknik lise mezunlarının işgücüne katılım (%67,1) ve istihdam (%61) oranları, genel lise mezunlarından (sırasıyla %57 ve %51,2) belirgin şekilde daha yüksektir.

5. Alan Uyumsuzluğu: Mezuniyet Alanına Göre Keskin Kutuplaşma Yükseköğretimde hangi bölümden mezun olunduğu, istihdam güvenliği açısından büyük bir ayrışma yaratmaktadır:

• İstihdam Limanları: Sağlık ve refah alanı mezunları ortalama 8,9 ayda ilk işlerini bulurken, bu gruptakilerin %79,9’u kendi alanında (alan içi) çalışabilmektedir.
• Riskli Alanlar: Sosyal bilimler, gazetecilik ve enformasyon alanlarında ilk iş bulma süresi 18,1 aya kadar uzamaktadır. Daha çarpıcı olanı, bu alan mezunlarının yalnızca %20,1’i kendi alanında istihdam edilebilmekte, geri kalan yaklaşık %80’lik kesim alan dışı işlere (perakende, hizmetler vb.) yönelmek zorunda kalmaktadır.

6. Sistem Dışında Kalan Gençler (NEİY Oranları) Eğitim-istihdam kopukluğunun en net göstergelerinden biri de “Ne Eğitimde Ne İstihdamda Ne Yetiştirmede” (NEİY/NEET) olan gençlerin durumudur. Türkiye’de 15-29 yaş grubundaki gençlerde bu oran %26,4 düzeyindedir. Bu oran, %12,5 – %12,8 bandında seyreden OECD ortalamasının iki katından fazladır ve gençlerin eğitimden istihdama geçişte ciddi bir darboğaz yaşadığını kanıtlamaktadır.

Sonuç ve Çözüm Arayışları Raporlar; mevcut statik eğitim modellerinin artık sürdürülemez olduğunu göstermektedir. Bu uyumsuzluğun aşılması için üniversite müfredatlarının sektörle bütünleşik modüler yapılara dönüştürülmesi (ön lisans programlarında 3+1, lisans programlarında 7+1 gibi işyeri uygulama dönemleri), mesleki eğitimin doğrudan sektör içine taşınması (MESEM, sektöre entegre okul modelleri) ve kontenjanların işgücü piyasası haritalarına göre planlanması gerektiği vurgulanmaktadır.