Stresli durumlarda bilişsel esneklik kazanmak için pratik yöntemler nelerdir?

Kaynaklara göre, stresli durumlarda bilişsel esneklik kazanmak, olayları tek bir bakış açısına saplanıp kalmadan yeniden değerlendirebilme ve değişen koşullara uyum sağlayabilme yeteneğidir. Kaynaklar, bu beceriyi geliştirmek için uygulanabilecek aşağıdaki pratik yöntemleri önermektedir:

1. Kabullenme (Gerçekle Yüzleşme) Bilişsel esnekliğin temeli, içinde bulunulan durumun gerçekliğini inkar etmeden kabul etmektir.

• Aktif Kabullenme: Kabullenmek pes etmek veya boyun eğmek değildir; değiştirilemeyecek olanı tanıyıp enerjiyi değiştirilebilecek olana yöneltme kararıdır. Bu, “Huzur Duası”nın özünü yansıtır: Değiştirebileceklerinizi değiştirin, değiştiremeyeceklerinizi kabul edin,.
• Ayrıştırma: Stoacı felsefeden ve Amiral Stockdale’in deneyimlerinden yola çıkarak, “kontrolümde olanlar” ve “kontrolümde olmayanlar” ayrımını net bir şekilde yapmak gerekir. Enerjiyi sadece iradeniz dahilindeki konulara odaklamak zihni özgürleştirir.

2. Bilişsel Yeniden Değerlendirme (Yeniden Çerçeveleme) Bu yöntem, olaylara yüklediğimiz anlamı değiştirerek duygusal tepkilerimizi yönetmeyi sağlar.

• Sorun Odaklı Sorular Sormak: Otomatik olumsuz düşünceleri çürütmek için kendinize şu soruları sorabilirsiniz: “Bu olumsuz inanca dair elimde ne kanıt var?”, “Durumun olası negatif etkilerini abartıyor muyum?”, “Bu duruma daha az tahripkâr bir şekilde yaklaşmanın yolu var mı?”.
• Dönüşümsel Başa Çıkma: Salvatore R. Maddi ve Deborah M. Khoshaba, stresli bir durumu yedi adımda yeniden değerlendirmeyi önerir: Durumu tanımlayın, en kötü ve en iyi senaryoları hayal edin, her iki versiyon için hikayeler yazın ve en iyi senaryoyu gerçekleştirmek (en kötüsünü engellemek) için neler yapabileceğinizi planlayın.
• Travmada Anlam Bulmak: Yaşanan olumsuzluklara “Neden ben?” diye yaklaşmak yerine “Bu olay bana ne öğretebilir?” veya “Bu durumu nasıl kullanabilirim?” şeklinde yaklaşmak, kişiyi kurban psikolojisinden çıkarıp aktif bir konuma taşır,.

3. Mizahı Bir Araç Olarak Kullanmak Mizah, korku ve acı ile yüzleşirken kullanılan güvenli bir “maruz bırakma” yöntemidir.

• Bakış Açısı Kazanmak: Mizah, kişiyi içinde bulunduğu trajik durumdan anlık olarak uzaklaştırarak olaya dışarıdan bakma imkanı sunar. Viktor Frankl’ın belirttiği gibi mizah, ruhun kendini koruma silahlarından biridir.
• Korkuyu Küçültmek: Korkulan durumu küçümsemek veya absürt hale getirmek, durum üzerindeki kontrol hissini artırır. Örneğin, savaş esirlerinin gardiyanlara komik takma isimler takması bu stratejinin bir parçasıdır.

4. Başarısızlığı Bir Eğitim Olarak Görmek Esnek zihinler, başarısızlığı bir son değil, bir veri olarak görür.

• Öğrenme Fırsatı: Başarısızlık, mevcut stratejinin işe yaramadığını ve yeni bir şeyler denenmesi gerektiğini gösteren bir geri bildirimdir. Thomas Edison’un dediği gibi, işe yaramayan yolları bulmak, başarıya bir adım daha yaklaşmaktır,.
• Hata Payı Bırakmak: Her şeyi ilk seferde doğru yapmak zorunda olmadığınızı kabul etmek, üzerinizdeki baskıyı azaltır ve esnekliği artırır.

5. “Yaptakçılık” (Doğaçlama Yapabilmek) Eldeki mevcut, kısıtlı kaynaklarla yaratıcı çözümler üretme becerisidir. Standart protokollerin işe yaramadığı kriz anlarında (örneğin bir doğal afet veya ani bir iş krizi), eldeki malzemelerle anlık çözümler üretebilmek ve senaryoyu duruma göre yeniden yazabilmek bilişsel esnekliğin en somut halidir.

6. Şükretmek (Minnet) Zor zamanlarda bile sahip olunan basit şeylerin (örneğin hayatta olmak, bir dilim pastırma veya aile) değerini bilmek, dikkati kayıplardan mevcut kaynaklara kaydırarak zihinsel direnci artırır,.