Zekâ, dikkat ve projektif testler arasındaki temel farklar nelerdir?

Kaynaklara dayanarak; zekâ, dikkat ve projektif testler arasındaki temel farklar, bu testlerin ölçtüğü alanlar, kullanım amaçları ve uygulama yöntemleri açısından belirginleşmektedir.

Bu üç test grubunun temel farkları şunlardır:

1. Odaklandıkları Alan ve Amaç

• Zekâ Testleri (Bilişsel Değerlendirme): Çocuğun genel zihinsel kapasitesini, öğrenme potansiyelini ve problem çözme becerilerini ölçmeye odaklanır. Temel amacı; çocuğun bilişsel stilini anlamak, üstün yetenek, zihinsel gerilik veya öğrenme güçlüğü gibi durumları tespit etmektir.
• Dikkat Testleri: Doğrudan dikkat mekanizmasına odaklanır. Görsel ve işitsel dikkat, dürtüsellik (impulsivite), zamanlama ve seçici dikkat gibi spesifik becerileri ölçer. Genellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanısını desteklemek amacıyla kullanılır.
• Projektif Testler: Çocuğun “iç dünyasına” ışık tutar. Bilişsel becerilerden ziyade çocuğun duygusal dünyasını, aile ilişkilerini, bastırılmış duygularını ve içsel çatışmalarını ortaya çıkarmayı hedefler.

2. Ölçüm Yöntemi ve İçerik

• Zekâ Testleri: Genellikle sözel bilgi, benzerlik kurma, küplerle desen oluşturma gibi yapılandırılmış performans görevlerini içerir (Örn: WISC-R, WISC-IV, CAS). Çocuğun “nasıl öğrendiği” ve bilişsel süreçleri analiz edilir.
• Dikkat Testleri: Genellikle bilgisayar destekli veya kağıt-kalem tabanlıdır ve hız/tepki süresi üzerine kuruludur. Örneğin, MOXO testi bilgisayar üzerinden görsel ve işitsel çeldiricilerle dikkati ölçerken; D2 testi görsel tarama ve seçici dikkat becerisine bakar.
• Projektif Testler: Çocuğun belirsiz uyaranlara (resimler, yarım bırakılmış hikayeler) verdiği tepkiler üzerinden değerlendirme yapılır. Çocuktan bir hikayeyi tamamlaması (Louisa Düss) veya bir resim üzerinden hikaye kurgulaması (TAT) istenir. Bu testler “yansıtma” (projeksiyon) ilkesine dayanır; yani çocuk kendi bilinçdışı süreçlerini hikayeye yansıtır.

3. Klinik Kullanım Alanları

• Zekâ Testleri: Okul başarısı, öğrenme güçlüğü (disleksi vb.) ve zihinsel gelişim düzeyinin belirlenmesinde temel araçtır.
• Dikkat Testleri: Odaklanma sorunu yaşayan, sınıfta yerinde duramayan veya dikkati çabuk dağılan çocuklarda DEHB şüphesini netleştirmek için tercih edilir.
• Projektif Testler: Travma şüphesinde, duygusal zorluklarda, aile içi sorunların çocuk üzerindeki etkisini anlamada veya çocuğun ifade edemediği kaygılarını saptamada kullanılır.

Özetle; bir çocuğun “ne kadar yapabildiğini” (kapasite) görmek için zekâ testlerine, “odaklanıp sürdürebildiğini” görmek için dikkat testlerine, “ne hissettiğini ve yaşadığını” anlamak için ise projektif testlere başvurulur.