Kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz durumları nasıl ayırt ederiz?

Kaynaklara göre, kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz durumları ayırt etmek, psikolojik dayanıklılığın ve özellikle Stoacı felsefenin merkezinde yer alan hayati bir beceridir. Bu ayrımı yapabilmek için kaynaklarda Amiral James Stockdale ve filozof Epiktetos’un öğretileri üzerinden şu yöntemler ve bakış açıları sunulmaktadır:

1. “A ve B Dosyaları” Yöntemi (İrade ve Kudret Ayrımı) Amiral Stockdale, Vietnam’da savaş esiri olduğu zorlu yıllarda zihinsel sağlığını korumak için Epiktetos’un öğretilerini kullanmış ve olayları zihninde iki ayrı dosyaya ayırmıştır:

• A Kategorisi (Kontrol Edebildiklerimiz): Bunlar “bizim kudretimizde olan” ve “özgür irademize” bağlı olan şeylerdir. Kaynaklara göre bu kategori, olaylara verdiğimiz tepkileri, tutumlarımızı, ahlaki duruşumuzu ve vicdanımızı kapsar. Örneğin, bir esirin işkence görmesi kendi elinde değildir ancak buna onurlu bir şekilde direnip direnmemek veya arkadaşlarına sadık kalıp kalmamak kendi iradesindedir.
• B Kategorisi (Kontrol Edemediklerimiz): Bunlar “bizim kudretimizin yetmediği” dışsal faktörlerdir. Stockdale’e göre “hayattaki mevki”, başkalarının bize yaptıkları, fiziksel koşullar veya bir uçağın düşmesi gibi olaylar bu kategoriye girer,.

2. “Hesaplanabilir” ve “Hesaplanamaz” Ayrımı 11 Eylül saldırılarından kurtulan Jimmy Dunne’un yaklaşımıyla, kontrol edilemeyen olaylar “hesaplanamayan şeyler” (örneğin bir uçağın binaya çarpması) olarak tanımlanırken; kişinin buna vereceği yanıt, sergileyeceği gayret ve bakış açısı “hesaplanabilir şeyler” olarak ayrıştırılır. Ayırt etme noktası, olayın kendisine mi yoksa olaya verilen tepkiye mi odaklanıldığıdır.

3. “Huzur Duası” Yaklaşımı Kaynaklar, Adsız Alkolikler gibi programlarda da kullanılan “Huzur Duası”nın bu ayrımı yapmada temel bir kılavuz olduğunu belirtir. Bu yaklaşım üç aşamalı bir sorgulamayı içerir:

1. Bu durumu değiştirme gücüm var mı? (Cesaret gerektirir)
2. Bu durum değiştirilemez bir gerçeklik mi? (Kabul ve sabır gerektirir)
3. Bu ikisi arasındaki farkı görebiliyor muyum? (Akıl gerektirir),.

4. Hakimiyet Alanının Sınırlarını Çizmek Nancy Sherman’ın “Stoacı Savaşçılar” kitabından alıntılanan görüşe göre, bu ayrımı yapmak için “hakimiyet alanımızın nerede başladığını ve nerede bittiğini” öğrenmemiz gerekir. Eylem kapasitemizin sınırlarını zorlamakla (güçlenmek), irademizin dışında kalan zorunlulukları kabullenmek (metanet) arasındaki çizgi, kontrolün bittiği yerdir.

Özetle, kaynaklara göre bir durumun kontrol edilip edilemeyeceğini anlamak için kendimize şu soruyu sormalıyız: “Bu durum benim özgür irademe mi bağlı, yoksa dışsal koşullara mı?” Eğer cevap dışsal koşullar ise (B Kategorisi), yapılması gereken şey durumu değiştirmeye çalışarak enerji harcamak değil, durumu kabullenip ona verilecek tepkiyi (A Kategorisi) yönetmektir,.