Hiperkumarlaşma nedir ve günlük hayatımızı nasıl manipüle ediyor?

Hiperkumarlaşma (Hyper-gamblification), oynadığımız oyunlardan alışveriş sitelerine, sosyal medyadan ülkelerin siyasi kararlarına kadar her şeyin bir kumara dönüştürülmesi veya kumar mantığına entegre edilmesidir. Bu sistemler, bizi minik birer kumar bağımlısına çevirebilmek için beynimizdeki bize en iyi hissettiren nöral bağlantıları hedefler ve manipüle eder.

Bu manipülasyonun temelinde beynimizin ödül ve beklenti sistemi yatar. Dopamin hormonu, sevdiğimiz bir şeyi elde ettiğimizde değil, o şeyin beklentisine girdiğimiz zaman zirve yapar. Hiperkumarlaşma da tam olarak bu beklenti, istek ve motivasyon döngüsünü sömürerek bizi sürekli bir kazanma beklentisi içine sokar ve dopamin salgılamamızı tetikler. Bu tehlikeli dönüşüm, günlük hayatımızın farklı alanlarında şu şekillerde manipülasyon yaratır:

• Sosyal Medya ve Akıllı Telefonlar: Cep telefonlarımız günümüzde devasa birer slot makinesine dönüşmüş durumdadır. Sosyal medyada ekranı her kaydırdığınızda, ne olduğunu önceden bilemeyeceğiniz rastgele bir içerik görürsünüz. Siz ortaya en değerli varlıklarınız olan “zamanınızı ve dikkatinizi” koyarsınız; eğer çıkan içerik hoşunuza gitmezse (yani şansınız yaver gitmezse), bir bağımlı gibi ekranı tekrar tekrar kaydırarak şansınızı denemeye devam edersiniz. Uygulamalardaki sayfayı yenilemek için kullanılan “aşağı çekip bırakma” (pull-to-refresh) hareketi dahi, bir slot makinesinin kolunu çekip bırakmayı birebir taklit edecek şekilde tasarlanmıştır.
• Video Oyunları ve Alışveriş Siteleri: Günümüzde video oyunları yeteneğe dayalı olmaktan çıkıp, daha fazla para verenin kazandığı veya şansa dayalı “loot box” (sürpriz kutular) sistemlerine dayanan birer kumarhaneye dönüşmüştür. Kutudan istediğiniz eşya çıkmadığında tekrar tekrar para ödemenize yol açan bu sistemler düpedüz kumardır. Benzer şekilde, alışveriş uygulamalarına girdiğinizde karşınıza çıkan “çarkıfelek” veya “kazı kazan” gibi oyunlar, beynimizi her dijital etkileşimde biraz daha kumara şartlandırmak için kullanılmaktadır.
• Finans Piyasaları: Eskiden bir şirketin veya ülkenin uzun vadeli ekonomisine ortak olma mantığına dayanan borsa yatırımları, kısa vadeli zigzaglardan kazanç elde etmeye çalışan “day trading” (günlük al-sat) modelleri ile tam teşekküllü bir kumara kaymıştır. Blok zincir teknolojisiyle hayatımıza giren ve çoğu hiçbir gerçek değer üretmeyen “Memecoin” veya “Shitcoin” gibi kripto paralar ise 7/24 işleyen, hiç kapanmayan nonstop kumarhaneler yaratmıştır.
• Tahmin Piyasaları (Prediction Markets): Hiperkumarlaşmanın en distopik ve tehlikeli ayağı, dünyada olup biten her şey üzerine bahis oynanabilen bu tahmin piyasalarıdır. İnsanların ne zaman boşanacağı, bir ülkenin savaşa girip girmeyeceği veya kanser hastası bir çocuğun ömrü gibi son derece sarsıcı ve etik dışı konularda bile bahis açılabilmektedir. Bu durum içeriden bilgi ticareti (insider trading), spor müsabakalarında şike ve sırf bahisçiler kazansın diye siyasi, toplumsal olayların kasten manipüle edilmesi riskini doğurmaktadır. İşleyen demokrasilerin en önemli parçası olan meclislerin karar alma gücünün bu bahis piyasalarına geçmesi, demokrasinin ölümü anlamına dahi gelebilir.

Sonuç olarak hiperkumarlaşma, günlük hayatta risk karşılığında ödül alma ihtimallerini öylesine artırmıştır ki, sıradan bir insanın tek bir günde maruz kaldığı bu ihtimaller, geçmiş nesillerin bir ömür boyu karşılaştığından bile daha fazladır. Özellikle Türkiye gibi ekonomik ve sosyolojik buhran içindeki toplumlarda kumar bağımlılığının tavan yapması, ateş ve barutun yan yana gelmesi kadar tehlikeli ve patlamaya hazır bir ortam yaratmaktadır.