Travma anında beynin ‘savaş ya da kaç’ mekanizması nasıl çalışır?

Abdullah Alpaslan’ın Travma ve EMDR Terapisi kitabındaki bilgilere dayanarak travma anında beynin “savaş ya da kaç” (fight or flight) mekanizması, hayatta kalmayı sağlamak üzere evrimleşmiş, düşünceden bağımsız ve son derece hızlı işleyen bir sistemdir. Bu süreç, beynin “düşünen” kısmını (korteks) devre dışı bırakarak “hisseden” kısmının (limbik sistem) kontrolü ele almasıyla gerçekleşir.

Bu mekanizmanın çalışma prensipleri kaynaklarda şu şekilde detaylandırılmıştır:

1. Tehdidin Algılanması ve “Hızlı Yol”

Normal şartlarda beyin bilgiyi işlerken duyusal veriler önce talamusa, oradan kortekse (düşünen beyin) gider ve en son amigdalaya ulaşır. Ancak travmatik bir tehdit anında bu süreç çok yavaştır.

• Kısa Devre: Tehdit algılandığında (örneğin bir ses veya görüntü), bilgi talamustan doğrudan amigdalaya (duygusal merkez) iletilir. Kortekse (mantıklı beyin) uğramadan gerçekleşen bu “kaçak hat”, sistemin düşünce süreçlerinden bağımsız çalışmasını sağlar.
• Hız: Bu işlem yaklaşık 33 milisaniye (saniyenin %3’ü) sürer. Yani biz tehlikenin ne olduğunu bilinçli zihnimizle daha anlamadan, amigdala çoktan tepki vermeye başlamış olur.

2. Amigdala ve Hipotalamusun İşbirliği

Tehlikeyi sezen amigdala, “savaş-kaç” tepkisini başlatmak için beynin komuta merkezi gibi çalışan hipotalamus ile doğrudan ve hızlı bir bağlantı kurar.

• Alarmın Verilmesi: Hipotalamus, otonom sinir sistemini düzenleyerek vücudu harekete geçirir. Bu bölge, motivasyonel sistemlerin merkezindedir ve “savaş ya da kaç” emrini vücuda ileten köprüdür.

3. Fizyolojik Değişimler (Sempatik Sinir Sistemi)

Hipotalamusun uyarısıyla sempatik sinir sistemi aktive olur ve vücutta hayatta kalmaya yönelik şu zincirleme reaksiyonlar gerçekleşir:

• Hormon Salınımı: Beyin hızlıca adrenalin ve noradrenalin üretir.
• Kan Akışı Değişimi: Bu hormonlar, kanı parmak uçları gibi kılcal damarlardan çekerek, hareket imkanı (savaşma veya kaçma) sağlayacak olan kol ve bacaklardaki geniş kas gruplarına pompalar. Bu sırada tansiyon yükselir.
• Enerji Üretimi (Kortizol): Eş zamanlı olarak stres hormonu olan kortizol salgılanır. Kortizol, vücuttaki yağları yakıp glikoza çevirerek vücudun ihtiyaç duyduğu ani enerjiyi sağlar.

4. Düşünen Beynin Devre Dışı Kalması

Bu sistem “hayatta kalma modu”dur. Tehdit algısı sürekli olduğunda veya çok yoğun olduğunda, beynin mantıklı düşünme, analiz etme ve öğrenmeden sorumlu bölgeleri (frontal loblar) baskılanır,.

• Normalde hipokampüs ve korteks, amigdalayı sakinleştirip “tehlike geçti” diyebilecekken, travma anında bu “yavaş sistem” devre dışı kalır ve amigdalanın alarmı tüm sistemi yönetir.

Savaş ya da Kaç Mümkün Değilse: “Donma” (Çözülme)

Eğer kişi savaşamayacak kadar güçsüz veya kaçamayacak kadar sıkışmış durumdaysa, beyin son çare olarak “savaş-kaç” sistemini kapatır ve “çözülme” (donma/dissosiyasyon) tepkisi verir. Bu durumda parasempatik sistem devreye girer; vücut kendini uyuşturur, kalp atışı yavaşlar ve kişi olaydan zihnen kopar,.